چگونگي تهيه انواع قلمکار دوره صفويه

انواع قلمکارهائي که در قديم تهيه مي شده با محصولات فعلي تفاوت زيادي داشته و عمليات انجام شده براي تهيه قلمکارهاي قديمي بمراتب بيشتر از محصولات امروزه بوده است و متضمن صرف وقت بيشتر و دقت عمل زيادتري مي باشد، چه بسا جهت تهيه يک سري قلمکار در قديم از ابتداي کار تا موقعيکه محصول آماده مي گرديد هفت الي هشت ماه بطول مي انجاميد. علت اصلي طولاني بودن مدت زمان توليد عمليات متفاوت و مراحل مختلفي دارد که توسط استادکاران انجام مي شد. امروزه بعضي از استادان قديمي که هنوز باقي مانده اند و کم و بيش راجع به تهيه قلمکاريهاي زريا صدرس و خمره اي و انواع ديگر که در آن زمان توليد مي گرديد امکان پذير نيست، زيرا موجود نبودن رنگ، پارچه و آلات و ابزار قديمي و بالاخص فقدان استادان قلمکار گذشته باعث عدم امکان تهيه اين نوع محصولات گرديده است.

     امروزه بعضي از نمونه هاي قلمکار قديم کم وبيش موجود بوده که در صورت سالم بودن داراي ارزش زيادي است. در اين قسمت سعي شده فرمول و طرز تهيه قلمکاريهاي قديم را تا آنجا که امکان دارد بيان نمائيم.

الف– طرز تهيه قلمکار خمره اي و فرمول رنگها 

     براي تهيه قلمکار خمره اي در قديم پارچه هاي معروف به “خروسي” که همان چلوارهاي عريض بود انتخاب و چند طاقه را با هم به رود خانه برده و مدت 24 ساعت آنها را در آب جاري زاينده رود بحالت سکون قرار داده و به اصطلاح محلي پارچه ها را مي خيسانند. بعد از سپري شدن مدت مذکور آنها را از آب بيرون آورده و به اصطلاح سنگ گيري مي کنند (به اين معني که گازران سنگهاي آسياب متعددي را در کنار رودخانه طوري تعبيه نموده که سنگهاي مذکور با نصب سنگ ديگري در زيرآن بصورت سطح شيب دار درآيد، سپس پارچه هاي خيسيده را به کرات با در دست گرفتن قسمتي از آن بر روي اين سنگها مي زنند تا مواد زائد موجود در پارچه ها از قبيل آهار اضافي گرفته شود. اين عمل را سنگ گيري مي نامند.) بعد از سنگ گيري پارچه ها را مجدداً در آب رودخانه شسته و روي ريگهاي ساخل پهن مي نمايند تا خشک شود. سپس مقداري هليله (نوعي گياه) را با مازوج و گرد پوسته انار در تغارهاي بزرگي که کنار رودخانه تعبيه شده است ريخته و با اضافه نمودن مقداري شير گاو به مواد مذکور و افزودن آب (معمولاً ظرف مذکور را پر از آب مي نمايند) و حل نمودن مواد در آب، پارچه هاي شسته شده در رودخانه را پس از خشک کردن در آفتاب در داخل تغار مذکور ريخته وبه مدت تقريبي 15 دقيقه در اين وضع قرار مي دهند. پس از سپري شدن مدت مزبور پارچه را خارج کرده و بوسيله چلانيدن پارچه، آب و رنگ اضافي آن را خارج مي نمايند. در اين موقع پارچه به رنگ زرد مايل به کرم در آمده و بعد از مدتي که در مجاورت هواي آزاد پهن و خشک شد آن را به کارگاه برده و عمليات بعدي يعني عمل قالب زني را انجام مي دهند.

1- رنگ مشکي

     براي تهيه اين رنگ ابتدا مقداري قطعات آهن را در داخل تغار محتوي آب ريخته و آنها را بمدت يک هفته به همين حالت نگهدار مي کنند و مرتباً قطعات آهن را با چوب بهم مي زنند تا مايع داخل تغار در اثر اکسيده شدن آهن و اختلاط آن با آب تغيير رنگ پيدا کند. مايع حاصله را درظرفي جداگانه نگاهداري کرده و سپس با مواد ديگري که تشکيل رنگ مشکي را مي د هند ترکيب مي نمايند. در ظرف ديگري که موسوم به تاره است مايع مذکور را ريخته و با افزودن زاج سياه، روغن کرچک (روغن چراغ) و لعاب کتيرا (براي گرفتن لعاب کتيرا، آنرا به مدت ده روز در آب خيس نموده و پس از اين مدت محلول را صاف مي نمايند)، رنگ اصلي يا رنگ مشکي را بدست مي آورند. براي تهيه رنگ حاصله با غلظت مورد نظر، ميزان کتيرا را کم يا زياد مي نمايند. مايع حاصله را درون ظرفي ريخته و سطح ظرف مذکور را با پارچه اي مي پوشانند به نحوي که با کشيدن دو طرف پارچه، دو قسمت ديگر ظرف بايد باز باشد آنگاه در اين حالت استاد کار از طريق آغشتن قالب به رنگ و انتقال آن بر روي پارچه مورد نظر نقوش سياه را چاپ مي کند.

       در اين حالت ظرف محتوي رنگ در طرف راست استاد کار قرار دارد. پس از انتقال قالبها بر روي پارچه با زدن ضربات محکم بر روي آنها نقشهاي قلمکار را بر روي پارچه چاپ مي کنند. چون تعداد استادان قالب زن در آن موقع زياد بود هر يک از آنها قسمتي از پارچه را قالب مي زدند. يعني يک نفر حاشيه و ديگري متن آنرا، به همين ترتيب تمام پارچه نقش زده مي شد. اين رنگ با انجام عمليات ديگري به رنگ اصلي و ثابت که در محصولات قلمکار ديده مي شود تبديل مي گردد. ضمناً از پارچه هاي مذکور بايد با دقت کامل مراقبت شود که آب روي آنها نريزد در غير اين صورت رنگها پخش و پارچه سياه مي شود.

2- رنگ قرمز يا دوم

    براي تهيه رنگ قرمز يا رنگ دوم مقداري زاج سفيد را بوسيله حرارت دادن

در آب حل نموده آنگاه اين محلول را با لعاب کتيرا که قبلاً طرز تهيه آن در مورد رنگ مشکي بيان شد درون ظرف آبي حل کرده و با افزودن مقداري از رنگ سرخ مخلوط را مدتي با دست مي مالند تا مخلوط شفاف گردد و اين عمل را کف زدن گويند.

    نحوه استفاده از رنگ قرمز درست مشابه رنگ مشکي بوده با اين تفاوت که قالبهاي هر کدام مخصوص به خود مي باشد، هر نقش همانطور که قبلاً ذکر گرديد داراي يک سري قالب بوده و هر کدام مخصوص رنگ خاص است. در قديم بمنظور ايجاد تنوع رنگي بيشتر، رنگ قرمز حاصله را با افزودن مقدراي آب کم رنگتر نموده و در لابه لاي نقوش مشکي و قرمز بوسيله قالبهاي مخصوص از آن استفاده مي کردند (نقوش مذکور به رنگ صورتي است) و اين رنگ را نيم سير يا نيم رنگ مي گويند.

     دراين حالت رنگ دوم هم مانند رنگ اول احتياج به عمليات ديگري جهت تثبيت داشته، که قبل از انجام آن پارچه هاي مذکور که به جلي معروف است احتياج به مواظبت زياد دارد، زيرا اگر روي جلي ها آب بريزد پارچه بکلي خراب مي شود. در اين موقع پارچه ها را به رود خانه برده و آنها را حدود 2 تا 3 ساعت در آب رودخانه مي شويند تا رنگهاي اضافي گرفته شود و به منظور زدودن کامل اين رنگها بار ديگر آنها را سنگ گيري مي نمايند، بعد از سنگ گيري پارچه ها را مجدداً شسته و روي ريگهاي ساحل پهن مي کنند تا کاملاً خشک شود.

     براي تثبيت رنگهاي نقش زده شده، ابتدا پاتيل را که قبلاً شرح کامل آن ذکر گرديد پر از آب نموده و به وسيله حرارت دادن پاتيل، آب آنرا جوش مي آورند، سپس مقدار تقريبي 12 کيلوگرم پوست انار سائيده را به آب جوش داخل پاتيل اضافه نموده و بعداً حدود 90 کيلو مغز رناس (براي 1000 متر پارچه) را داخل پاتيل ريخته و حرارت مي دهند تا کاملاً در آب حل شود، در اين حال رنگ محلول داخل پاتيل قرمز مي شود (اخيراً به جاي مغز روناس از آليزارين استفاده مي کنند)، بعد از مدتي جوشيدن و حل شدن کامل مواد داخل پاتيل، پارچه هائي را که پس از شستشو در کنار رودخانه خشک نموده اند داخل

پاتيل ريخته و حرارت مي دهند. نحوه جوشانيدن پارچه هاي مذکور در داخل پاتيل به اين صورت است که پارچه ها را قطعه قطعه داخل پاتيل نموده و به وسيله چوبهاي بلند آنها را زيرو رو مي کنند تا محلول حاصل به کليه نقاط پارچه نفوذ نمايد در صورتيکه اين عمل انجام نشود محلول داخل پاتيل بطور يکنواخت به پارچه اثر نکرده و زمينه آن را خراب مي کند. براي اينکه پارچه ها چروک نشود معمولاً آنها را يکي يکي بيرون آورده و مجدداً جدا از هم داخل پاتيل مي برند. عمل حرکت دادن پارچه ها را در داخل پاتيل و بيرون آوردن و مجدداً داخل پاتيل نمودن آن را ورکش کردن گويند.

    انجام عمل ورکش مدت 5/1 تا 2 ساعت ادامه داشته و با اختتام اين عمل رنگهاي نقش شده روي پارچه ثابت گشته و زمينه پارچه به رنگ کرم در مي آيد.

     پارچه ها را پس از خارج نمودن از پاتيل يعني اتمام عمل تثبيت رنگهاي چاپ شده مجدداً به رودخانه برده و شستشو مي دهند و سپس در ساحل رودخانه پهن نموده و بطور مرتب و مداوم به روي آنها آب مي پاشند (اين عمل بستگي کامل به درجه حرارت هوا داشته و در زمستان طولاني تر و در تابستان کوتاه تر مي شود)، عمل مذکور باعث کم رنگ شدن زمينه کرم پارچه و در موراد خاص سفيد شدن آن مي شود. پارچه هاي مذکور را که پس از تغيير رنگ زمينه به ميزان مورد نظر، به کارگاه انتقال مي دهند در اصطلاح محلي طياري مي گويند.

     بعد از آوردن طياريها به کارگاه معمولاً آنها را در محلولي به نام گل بنه فرو مي برند.

 گل بنه (درختي است که گلهائي شبيه پسته دارد و در اينجا از برگ آن استفاده مي شود.) نحوه تهيه محلول گل بنه به اين ترتيب است که معمولاً 6 کيلو گل بنه را (براي 50 متر پارچه) در آب جوشانيده تا رنگ آب تبديل به قهوه اي شود، در اين موقع آن را صاف مي کنند و محلول

صاف شده را در ظرفي ريخته و طياريها را به مدت 5 تا 10 دقيقه در آن فرو مي برند و بعد آنها را بيرون آورده و فشار مي دهند تا آب اضافي آنها گرفته

شود و سپس پارچه را در مجاورت آفتاب خشک مي کنند. در مرحله بعد مقدار معيني کلا (کلا ماده اي است که از سوزانيدن ريشه نوعي گياه بياباني به دست مي آيد و خاصيت شديد قليايي دارد) را در آب حل کرده و محلول حاصل که پس از صاف کردن به دست مي آيد به همين نحو دو بار هر مرتبه تقريباً شش کيلو کلا اضافه مي نمايند در مرحله اخير يعني پس از اضافه نمودن کلا براي بارسوم، به اصطلاح قلمکار سازان اين محلول قوام  مي آيد، در اين حالت آن را با لعاب کتيرا مخلوط نموده و درون قدح ريخته و پارچه اي به روي قدح  مي کشند (مشابه رنگي مشکي و قرمز). در اين موقع با زدن قالب روي پارچه مذکور و انتقال آن به روي پارچه قلمکار نقوش را چاپ مي نمايند. نقشهائي که با اين رنگ چاپ مي شود به رنگ قهوه اي روشن است.

3- موم کشي

    براي انجام اين عمل مقدار معيني موم را در ظرفي حرارت داده تا کاملاً ذوب شود سپس آن را در ظرف مسي ديگري ريخته و روي آتش ملايم قرار مي دهند. ضمناً يک ورقه مسي مسطح به ابعاد

 5/1 Π2 متر را روي گودالي که درون آن آتش روشن شده قرار مي دهند و پارچه هائي که قبلاَ گل بنه داده شده روي سطح مسي مذکور گسترده و با وسيله اي شبيه پوچه، موم مذاب را از داخل ظرف برداشته و بر روي پارچه گسترده شده روي صفحه مسي بطور يکنواخت مي کشند. به علت گرم بودن سطح مس و مذاب بودن موم کليه نقاط پارچه با يک لايه نازک موم پوشيده مي گردد. پس از اينکه پارچه کاملاً و بطور يکنواخت به موم مذاب آغشته شد آن را در سايه گسترده تا خشک شود، سپس آنها را در آب نيمه گرم فرو مي برند، اين عمل را موم کشي مي گويند. منظور از انجام عمليات فوق ايجاد حرارت زياد (معادل نقطه ذوب موم) جهت تثبيت رنگهاي چاپ شده روي پارچه است (چون تثبيت رنگهاي مختلف احتياج به وجود شرايط خاص از نظر حرارت دارد و در زمان قديم ساده ترين وسيله دسترسي به چنين حرارتي از طريق فوق امکان پذير بوده است لذا اقدام به موم کشي مي نمودند.) به استثناء رنگهاي مشکي و قرمز که قبلاً به وسيله جوشانيدن در پاتيل اليزارين و گرد پوست انار تثبيت شده بود، براي تهيه و تثبيت ساير رنگها به اين طريق

عمل مي کردند.

4 – صباعي

     در اين مرحله پارچه هاي موم کشي شده را به کارگاه رنگرزي برده و در آنجا خمره هاي بزرگي وجود دارد که در زيره خمره ها محلي جهت حرارت دادن مواد داخل خمره تعبيه شده است. خمره هاي مذکور را پر از آب کرده و زير آن آتش روشن مي کنند سپس داخل خمره مقداري نيل مخصوص، موسوم به نيل مجلس ريخته و دهانه خمره را بوسيله سبدي مسدود مي کنند و مدت يک هفته به همين حالت محتويات داخل خمره را حرارت مي دهند. بعد از اينکه مقدار کمي آهک داخل خمره ريخته و در روز چند بار آن را به هم مي زنند، پس از گذشتن مدت 15 روز که آهک کاملاً با نيل داخل خمره مخلوط و به اصطلاح رسيده شد، پارچه هاي موم کشي شده را در اين خمره فرو مي برند و بعد از مدتي آنها را از خمره بيرون آورده و خشک مي کنند، در اين موقع مقداري کلا در آب ريخته و مدتي بعد آب آن را گرفته و گرم مي کنند و پارچه ها را پس از خشک شدن، در محلول آب گرم و کلا فرو مي برند تا موم هاي موجود در پارچه حل شود. معمولاً اين عمل در کنار رودخانه انجام مي شود و پس از آنکه پارچه ها را در آب جاري رودخانه شستشو دادند آنها را در ساحل پهن کرده و به مدت ده روز مرتباً روي آنها آب مي پاشند آنگاه پارچه ها را خشک کرده و جمع مي کنند. در اين موقع زمينه پارچه هاي قلمکار آبي کم رنگ و نقوش متن پارچه مشکي، آبي، قرمز و صورتي مي باشد.

5- مهره کردن

     آخرين مرحله توليد قلمکار خمره اي مهره کردن مي باشد که در حقيقت عمل تکميل پارچه است بدين ترتيب که پارچه هاي قلمکار را بعد از خاتمه عمليات چاپ و نقش زني، ابتدا به محلول رقيق کتيرا آغشته نموده (کتيرا بعنوان آهار پارچه مورد استفاده قرارمي گيرد) سپس آن را روي سنگهاي صاف و صيقلي مخصوص که زير آن حرارت مختصري ايجاد شده گسترده و يا سنگ ديگري که بنام مهره معروف است سطح پارچه را با فشار زياد و حرکت

متعادل دست اتو مي کنند.

     براي بدست آوردن پارچه مرغوب با جلا و شفافيت لازم بدون چين و چروک، اين عمل توسط افراد متخصصي انجام مي شود که اغلب در منازل و کارگاههاي شخصي مرحله مهره کردن را انجام

مي دهند